Sanat Nedir?

İnsanlık tarihinin büyük bir bölümü yazının olmadığı dönemlerden oluşuyor. On binlerce yıl boyunca erken insan bir şeyi göstermeyi, hikâyeyi, duyguyu ve hafızayı zihnin dışına taşımayı öğrendi. Yazının icadıyla bu dışsallaştırma ilk kez kalıcı bir hâl aldı; matbaayla birlikte ise başka bir boyut kazandı: bilgiyi akılda tutmaya da eskisi kadar gerek kalmadı, raftaki kitap hatırlatıyordu.

Bu davranış, gerçek dünyadaki bir şeyi zihinsel bir işaretle temsil etme becerisini gösteriyor. Yazılı belgelerin olmadığı o çağlardan geriye mağara duvarlarına çizilen hayvan resimleri, el izleri, küçük heykelcikler ve mezarlar kaldı. Bugün o nesnelere bakarak geçmişi, tarihi, sanatın kökenini ve insanı anlamaya çalışıyoruz.

E.H. Gombrich, "Sanatın Öyküsü" kitabını işte şu tartışmalı cümleyle başlatır: "Aslında sanat diye bir şey yoktur, yalnızca sanatçılar vardır." Daha ilk satırda okuru temel bir soruyla karşı karşıya bırakır: Sanat gerçekten insandan bağımsız var olan bir şey midir, tıpkı doğa gibi; yoksa onu sanat yapan insanın bizzat kendisi midir?

Gombrich, dillerin nasıl ortaya çıktığını kesin olarak bilmediğimiz gibi, sanatın nasıl doğduğunu da bilmediğimizi söyler. Eğer sanatı resim yapmak, heykel yontmak ya da çeşitli yapılar inşa etmek gibi insan etkinlikleri üzerinden tanımlarsak, sanat olarak adlandırabileceğimiz herhangi bir görsel üretimin bulunmadığı bir topluluk göstermek neredeyse imkânsızdır.

O hâlde biz neye sanat diyoruz?

Mağara duvarındaki hayvan figürüne neden sanat eseri diyoruz? Neolitik bir kabartmayı ya da seramik üzerindeki bir motifi neden sanat tarihi içinde değerlendiriyoruz? Erken insana bunu yaptıran asıl güç neydi? Bunun farkında mıydı, yoksa karşı konulmaz bir arzuyla mı yapıyordu?

Bu sorunun izini sürebileceğimiz önemli bir kırılma noktası var: insanın yerleşik hayata geçmesi. Neolitik Çağ ile birlikte yalnızca üretim biçimi değişmedi; insanın doğayla, yaşadığı mekânla ve toplumsal yaşamla kurduğu ilişki de değişti. Yeni yapılar, ritüeller ve semboller ortaya çıktı; insan çevresini dönüştürmeye ve ona anlam yüklemeye başladı.

Bu nedenle Neolitik dönemdeki görsel üretime yalnızca "daha fazla nesne üretildi" diye bakmak eksik kalabilir. Asıl değişim, insanın dünyayı temsil etme ve anlamlandırma biçiminde yaşanmış olabilir.

Peki bugün, binlerce yıl önce bir ritüel için yapılmış bir nesnenin aynısını üretirsek buna da sanat diyebilir miyiz? Eğer bugün yapılan sanat değilse, ilkine neden sanat diyoruz?

Demek ki bir nesneyi sanat olarak değerlendirmemizde yalnızca biçimi değil; tarihsel ve kültürel bağlamı da belirleyicidir. Ama bağlam tek başına yeterli bir açıklama mı? Tolstoy, meseleye bambaşka bir yerden yaklaşıyor.

Tolstoy, "Sanat Nedir?" kitabında sanatın amacını ve işlevini felsefi bir açıdan sorgular. Ona göre sanatın değerini yalnızca estetik güzellik ya da teknik ustalık belirleyemez. Bu yüzden "güzel olan iyi sanattır" düşüncesini reddeder ve sanatın insanlar arasında duygu aktarımı kuran etkisine odaklanır. Ama bu ölçüt de kendi başına bir soru doğurur: Bir eserin duygu aktarıp aktarmadığını kim belirleyecek? Çünkü bir izleyicinin duygulanması, o izleyicinin önceden neye duygulanmaya hazır olduğuyla da ilgilidir.

Bu da bizi sanatın başka bir tartışmalı noktasına götürür: Bir şeyin sanat olduğuna kim, nasıl karar verir?

Bir çiçek güzeldir. Ama bu onu sanat eseri yapar mı?

Bir çiçeğe bakıp "doğal bir güzellik" görmek ile bir galerideki nesneye bakıp "bu bir sanat eseridir" demek arasındaki farkı belirleyen şey nedir? Belki bu farkı yaratan, nesne değil, ona bakan kişidir.

Tolstoy'un sorusunu biraz açalım: Duygulanma kapasitemiz gerçekten herkeste aynı mı işliyor? Bu sorunun cevabını Pierre Bourdieu'nün bahsettiği habitus kavramında aramak gerekebilir. Habitus; bize neyin estetik, neyin değerli ya da neyin "sanat" olduğunu algılamamızda etkili olan, içine doğduğumuz sınıfın, içinden geçtiğimiz eğitimin, dinin veya kültürün zihnimize kazandırdığı, ama zamanla doğuştan geliyormuş izlenimi veren bir yatkınlıktır. Sanatı tanıma ve değerlendirme biçimimiz doğuştan gelmiyor, toplumsal olarak inşa ediliyor.

Mesele artık yalnızca sanatın ne olduğu değil, sanatın değerinin nasıl üretildiğidir. Ve bu üretim sürecinin arkasında, çoğu zaman görünmeyen bir güç ilişkisi vardır.

Sanat aynı zamanda bir çeşit iktidar ilişkisi de değil midir? Buradaki iktidarın illa siyasi olması da gerekmez; bu kültürel bir iktidar da olabilir. Çünkü topluma "Bak, bu kıymetli" dediğin anda yalnızca bir eseri göstermiyorsun, aynı zamanda bir değer sistemi yaratıyorsun. Sanat tarihine baktığımızda bu gücün uzun süre egemen sınıfların ve onları temsil eden kurumların elinde olduğunu görürüz. Bir şeye değer biçmek, ona toplumun gözünde bir yer açmaktır.

O hâlde sanat hakkında sormamız gereken soru yalnızca "Sanat nedir?" olmamalı. Bir şeyi sanat olarak görmemizi sağlayan zihinsel eşik nedir ve ona değer verme kudreti kimdedir?